Φύλο, δίκαιο, τέχνη και ο ρόλος των ΜΜΕ

από την Αγγελική Καρδαρά.

Ένα πολύ ενδιαφέρον και σημαντικό ζήτημα αναδεικνύει η κ. Φωτεινή Μηλιώνη, ΔΝ, Διευθύντρια ΝΠΙΔ Επάνοδος, στο άρθρο της με τίτλο «Φύλο, Δίκαιο και Τέχνη. Μια πολλά υποσχόμενη συνάντηση», που δημοσιεύεται στον Τιμητικό Τόμο για τον Ομότιμο Καθηγητή Γιάννη Πανούση Εγκληματολογία: Περίβλεπτον Αλεξίφωτον (σσ. 915-924). Στο εν λόγω άρθρο διατυπώνονται σκέψεις για τον κοινό τόπο των τριών αυτών εννοιών, τη συνάντηση τους, την εφαρμογή τους στο πεδίο αλλά και τις πιθανές τους προεκτάσεις.

Η κ. Μηλιώνη ξεκινά το άρθρο της θέτοντας το ερώτημα «Μπορούν να συναντηθούν το φύλο, το δίκαιο και η τέχνη;» και επισημαίνοντας τα εξής: «Το φύλο εγγράφεται σε έναν πολιτισμό, μορφή του οποίου αποτελεί η τέχνη. Το δίκαιο χαράσσει το πλαίσιο εντός του οποίου εγγράφεται στον ιστορικό χώρο – χρόνο το φύλο και νοηματοδοτεί, διαμορφώνει, κατηγοριοποιεί εκφάνσεις του. Ισότητα, διακρίσεις, ετερότητα, έμφυλες ταυτότητες, βία κατά των γυναικών, ουσιαστική ισότητα αποτελούν ορισμένες όψεις αυτής της συνάντησης. Καμία συνάντηση του φύλου και του δικαίου δεν μπορεί να γίνει εάν δεν υπάρχει ο πολιτισμός, καθώς το ίδιο το δίκαιο αποτελεί πολύτιμο δείγμα του» και συνεχίζει «Το σημαντικό κίνημα για το δίκαιο και την τέχνη ανέδειξε τη σημασία της συνάντησης αυτών των δύο τόπων. Η τέχνη ελεύθερη, αυτόνομη, ευφάνταστη συναντά το τεχνικό, κυτιοποιημένο και γειωμένο δίκαιο για να απολαύσει μέσα από τις ρυθμίσεις του την ανεξαρτησία, το δικαίωμα της πνευματικής ελευθερίας, την καλλιτεχνική έκφραση. Αλλά οι δύο χώροι δίκαιο και τέχνη βρίσκονται σε μία σχέση στενής αλληλεπίδρασης. Η τέχνη εμπνέει το δίκαιο και το δίκαιο εμπνέεται από την τέχνη».

Όπως, επίσης, υπογραμμίζει η κ. Μηλιώνη «ιδιαίτερα δε η εγκληματολογία μπορεί να επηρεάσει τη μυθιστορηματική γραφή δίνοντας υλικό στη λογοτεχνική πένα» ενώ και «η γραφή της γυναίκας είναι «φονική» (σημείωση: ο όρος είναι του γνωστού αστυνομικού λογοτέχνη Π.Μάρκαρη) αφού οι γυναίκες έχουν διαπρέψει στο αστυνομικό μυθιστόρημα)». Ασφαλώς σε μία συνάντηση δικαίου και τέχνης δεν μπορεί να λείπει η εφαρμογή, όπως τονίζει η κ. Μηλιώνη αναφέροντας σχετικά: «Η δικαιοσύνη είναι η ίδια γένους θηλυκού και υμνείται από πολλούς δημιουργούς […] «Γένους θηλυκού είναι και τα νομικά επαγγέλματα» όπως προκύπτει από έρευνα του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών με τίτλο «Κοινωνική Φυσιογνωμία και Γεωγραφία των Νομικών Επαγγελμάτων». Η θηλυκοποίηση αυτής της δικαιοσύνης είναι αλματώδης […] Η ιστορική διαδρομή των γυναικών στα νομικά επαγγέλματα και ειδικότερα στο δικαστικό σώμα αποτελεί ένα μάθημα για την ισότητα των φύλων». Η κ. Μηλιώνη συνεχίζει τη διερεύνηση με μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ιστορική αναδρομή καταλήγοντας στο εξής συμπέρασμα-ερώτημα «Η θηλυκοποίηση της δικαιοσύνης έχει πραγματοποιηθεί. Αλλά το ερώτημα παραμένει: έχει κατακτηθεί η πραγματική ισότητα;» αναλύοντας εν συνεχεία τις δυσκολίες και τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες νομικοί δικηγόροι, δικαστές, συμβολαιογράφοι στο να εναρμονίσουν την επαγγελματική και την οικογενειακή ζωή τους.

Ένα εξίσου καίριο ερώτημα που θέτει η κ. Μηλιώνη και θα μας απασχολήσει στο παρόν άρθρο είναι το ακόλουθο «Μπορούν τα ΜΜΕ να συμβάλουν στην αλλαγή αυτών των παραδοσιακών ρόλων; Ερευνητικά δεδομένα (ΚΕΘΙ 2001) αναδεικνύουν τα ΜΜΕ σε διαμορφωτές της κυρίαρχης κοινωνικής αναπαράστασης της εικόνας της γυναίκας. Με αυτό τον τρόπο αφενός συντελούν στον τρόπο που η γυναίκα προσλαμβάνει την ταυτότητά της αφετέρου στη διατήρηση και την αναπαραγωγή των προτύπων εξουσίας […] Τα ΜΜΕ συντελούν στον συμβολικό εκμηδενισμό των γυναικών προβάλλοντας μία διαστρεβλωμένη εικόνα συντελώντας στην αναπαραγωγή των ίδιων προτύπων στον βωμό της τηλεθέασης. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η επίδραση που ασκούν στη διαμόρφωση της εικόνας των γυναικών για το σώμα τους. Η γυναικεία ομορφιά αποτελώντας μία βαριά βιομηχανία δημιουργεί πρότυπα του γυναικείου σώματος και προωθεί προϊόντα για την εξυπηρέτηση αυτών των προτύπων. Ασχολούμενος με τον τομέα των ΜΜΕ και της διαφήμισης ο ν. 4604/2019 (ΦΕΚ Α΄ 50/26-3-2019) για την «Προώθηση της ουσιαστικής ισότητας των φύλων, πρόληψη και καταπολέμηση της έμφυλης βίας. Ρυθμίσεις για την απονομή της ιθαγένειας. Διατάξεις σχετικές με την εκλογή στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Λοιπές διατάξεις» περιλαμβάνει ρυθμίσεις που αποβλέπουν στην πραγμάτωση της αρχής της ισότητας των φύλων, καθώς και στην εξάλειψη των στερεοτύπων που σχετίζονται με το φύλο προβλέποντας ρητή απαγόρευση αναπαραγωγής, διαφημιστικών, τηλεοπτικών ή ραδιοφωνικών μηνυμάτων που εμπεριέχουν έμφυλη διάκριση».

Τα σημεία που θα ήθελα να τονίσω για τον ρόλο των ΜΜΕ είναι τα ακόλουθα: Τα ΜΜΕ, προβάλλοντας, διαχρονικά, μία διαστρεβλωμένη εικόνα για τη γυναίκα σε πολλά επίπεδα, ξεκινώντας από την εξωτερική της εικόνα η οποία έχει απεικονιστεί με έναν θα λέγαμε, εξιδανικευμένο τρόπο «ουτοπικής τελειότητας» και συνεχίζοντας με την μη ανάδειξη, στον βαθμό που θα έπρεπε τουλάχιστον, της προσωπικότητας των γυναικών και των πολύχρονων αγώνων τους για έμπρακτη υλοποίηση της ισότητας στους εργασιακούς τους χώρους, δεν έχουν εκπληρώσει, στον βαθμό που θα μπορούσαν, τον θετικό τους ρόλο στην ανάδειξη μίας ολοκληρωμένης εικόνας για τη γυναίκα που να ανταποκρίνεται στα σημερινά πρότυπα της εποχής, στα καινούργια δεδομένα και ζητούμενα, καθώς και στις νέες κοινωνικές ανάγκες.

Τα ΜΜΕ όμως, ειδικά στη σύγχρονη εποχή, είναι πολύ σημαντικό να πρωτοστατήσουν στην αλλαγή αυτής της στερεοτυπικής εικόνας για τη γυναίκα που όχι μόνο δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αλλά δύναται να έχει πολύ αρνητικές έως και καταστροφικές για τη γυναίκα συνέπειες, καθώς στο «κυνήγι μίας ουτοπικής τελειότητας» τίθεται τελικά σε κίνδυνο η σωματική αλλά και η ψυχική υγεία γυναικών και αυτή η διάσταση του θέματος δεν πρέπει να αγνοηθεί από τα ΜΜΕ. Όπως πολύ εύστοχα επισημαίνει η κ. Μηλιώνη στο άρθρο της «Το γυναικείο σώμα αναδεικνύεται στο κυρίαρχο θέμα τηλεοπτικών εκπομπών με αντικείμενο την ενδυματολογική αισθητική των γυναικών για την ανάδειξη των νέων προτύπων στον δημοφιλή χώρο της γυναικείας αισθητικής και της ομορφιάς. Μόνον που τα πρότυπα αυτά πολύ απέχουν από το κάλλος του αυθεντικού γυναικείου σώματος. Με παρεμβατικές αισθητικές επεμβάσεις διαμορφώνονται πλέον όλα ομοιόμορφα, ώστε να είναι πλήρως τυποποιημένα, τόσον ώστε να μη διακρίνονται, να είναι όλα ίδια αλλά όχι όμως διαφορετικά.  Παρά το γεγονός ότι για δεκαετίες οι διεκδικήσεις των γυναικών αφορούσαν τον σεβασμό του δικαιώματος στη διαφορετικότητα σήμερα με αυτές τις σύγχρονες παρεμβάσεις  συντελείται μία μετάλλαξη του δικαιώματος της διαφορετικότητας σε δικαίωμα στον σεβασμό στην απόλυτη ομοιομορφία».

Θα δώσω πολύ μεγάλη βαρύτητα στην παραπάνω διαπίστωση, γιατί η απόλυτη ομοιομορφία είναι, κατά την άποψή μου, μία «επικίνδυνη παγίδα» για τη σύγχρονη γυναίκα, καθώς μεταξύ άλλων της στερεί το πολύτιμο δικαίωμα στη μοναδικότητά της και την εγκλωβίζει σε μία στερεοτυπική εικόνα που αναμφίβολα δεν ταιριάζει σε όλες τις γυναίκες και -το κυριότερο- δεν βρίσκει σύμφωνη, ούτε αρέσει σε όλες τις γυναίκες που σε αρκετές περιπτώσεις αναγκάζονται να κάνουν πίσω στα πραγματικά τους «θέλω» και «πιστεύω» για να μην κινδυνεύσουν να χάσουν την εργασία τους, ή για να μη «διαφέρουν» και περιθωριοποιηθούν κοινωνικά. Οι δυσμενείς επιπτώσεις είναι εμφανείς, καθώς όπως σημειώνει η κ. Μηλιώνη «Οι νεαρές γυναίκες, που μαστίζονται από την ανεργία και την οικονομική κρίση, είναι πρόθυμες να ακολουθήσουν τα παραπάνω πρότυπα προκειμένου να προωθηθούν ευκολότερα στην αγορά εργασίας, μία αγορά που υπόσχεται εύκολο πλουτισμό και αναγνώριση. Το τίμημα όλων των παραπάνω μπορεί να είναι πολύ βαρύ. Η διακινδύνευση της υγείας, το πιο πολύτιμο αγαθό, δεν αντισταθμίζεται με κάθε πλούτο και δόξα».

Πώς όμως πρακτικά θα μπορούσε να αλλάξει αυτή η εικόνα για τη γυναίκα στα ΜΜΕ και να αναδειχθεί η αξία της μοναδικότητας κάθε ατόμου; Θα μπορούσαν σίγουρα να γίνουν πολλά, θα εστιάσω όμως στο παρόν άρθρο στη δύναμη των ίδιων των γυναικών, εργαζόμενων στα ΜΜΕ. Οι γυναίκες που εργάζονται στα ΜΜΕ μπορούν να αντισταθούν σε αυτήν τη στερεοτυπική εικόνα, ειδικά εάν δεν τις εκφράζει και δεν ανταποκρίνεται στα δικά τους «θέλω» και σε όσα πρεσβεύουν. Οι ίδιες οι γυναίκες που εργάζονται στον χώρο των ΜΜΕ και της διαφήμισης μπορούν, με αυτό τον τρόπο, να περάσουν πολύτιμα κοινωνικά μηνύματα στο ευρύ κοινό. Ειδικότερα, είναι σημαντικό να μιλήσουν εκτενέστερα για την αξία της μοναδικότητας και για την «ευτυχία» που μπορεί να είναι για κάθε γυναίκα διαφορετική και να βιώνεται με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, ώστε να προβληθεί η πολυμορφία και όχι η αναγκαστική ομοιομορφία που καταπιέζει τα «θέλω» μας.

Επίσης, είναι πολύ σημαντικό κατά την άποψή μου να δοθεί από τα ΜΜΕ ο λόγος, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, σε γυναίκες που έχουν καταφέρει με τη δύναμη της προσωπικότητάς τους να κατακτήσουν τις δικές τους κορυφές και να πραγματοποιήσουν τα σπουδαία όνειρά τους παρά τις δυσκολίες και τα εμπόδια, γιατί αυτές οι γυναίκες μπορούν να αποτελέσουν πρότυπα και για άλλα μέλη της κοινωνίας που διστάζουν να κάνουν πραγματικότητα τα όνειρά τους, εγκλωβισμένα σε στερεοτυπικές εικόνες.  Να τους δοθεί ο λόγος ώστε να μιλήσουν αναλυτικότερα για τους πολλαπλούς αγώνες που δίνει η σύγχρονη εργαζόμενη γυναίκα και να αναδειχθεί η ανάγκη να έχει η εργαζόμενη μητέρα, στην καθημερινότητά της, την έμπρακτη στήριξη και την ενθάρρυνση της Πολιτείας, προκειμένου να μπορεί να αναλάβει σημαντικούς ρόλους στην επαγγελματική ιεραρχία και παράλληλα να συνδυάσει μητρότητα με εργασία.

Αντίστοιχα και οι άντρες εργαζόμενοι στα ΜΜΕ είναι σκόπιμο να υποστηρίξουν τους αγώνες των γυναικών έμπρακτα και να εκφράσουν, ανοιχτά, τη δυσαρέσκειά τους σε όποιες περιπτώσεις οι γυναίκες προβάλλονται από τα μίντια με τρόπο απαξιωτικό ώστε και το ΕΣΡ να λαμβάνει έγκαιρα θέση και να καταδικάζει εικόνες και μηνύματα που παρουσιάζουν μία στρεβλή και υποτιμητική εικόνα για τη γυναίκα. Παράλληλα το κοινό που δέχεται τα μηνύματα των ΜΜΕ είναι αναγκαίο να μη μένει αμέτοχος και παθητικός θεατής αλλά να αντιδρά σε όποιες περιπτώσεις η εικόνα της γυναίκας αλλοιώνεται, διαστρεβλώνεται και παρουσιάζεται με τρόπο εξευτελιστικό για την προσωπικότητα και την αξιοπρέπειά της. O δημοσιογραφικός κόσμος, της σύγχρονης εποχής, μπορεί να διεκδικήσει τις αυτονόητες αλλαγές που θα αναδείξουν την πραγματική εικόνα της γυναίκας, πέρα από στερεότυπα και στρεβλώσεις, και θα ανοίξουν τον δρόμο για να έχει η γυναίκα τον χώρο που της αξίζει στα ΜΜΕ αποτελώντας ένα ισχυρό, θετικό πρότυπο για την ευρύτερη κοινωνία.

Καθοριστικής σημασίας ασφαλώς είναι ο ρόλος της παιδείας, ώστε τα παιδιά μας, οι νέες γενιές, να βιώσουν στην πράξη την ισότητα των φύλων μέσα στο σχολείο που αποτελεί τη μικρογραφία της κοινωνίας, προκειμένου αργότερα στην ενήλικη ζωή τους να πορευτούν με υψηλές αξίες και ιδανικά, χωρίς να χρειάζεται να δίνουν αγώνες για τα αυτονόητα. Θα σταθώ επίσης σε μία ακόμα σημαντική διαπίστωση στην οποία καταλήγει η κ. Μηλιώνη «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το κάλλος και η ομορφιά του γυμνού γυναικείου σώματος αποτέλεσε προσφιλές θέμα των καλλιτεχνών. Από την άλλη μεριά οι γυναίκες ως δημιουργοί δεν είχαν την ίδια τύχη όσο το ίδιο το γυναικείο σώμα. Η γυναίκα είναι το θέμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας αλλά η ίδια η γυναίκα καλλιτέχνης είναι αόρατη. Οι γυναίκες για πολλούς αιώνες δεν συμπεριλαμβάνονταν στην Ιστορία της τέχνης», αναλύοντας στη συνέχεια τους λόγους για τους οποίους οι γυναίκες δεν ήταν ορατές ως καλλιτεχνικοί δημιουργοί.

Είναι αξιοσημείωτο, επομένως, το ότι το γυναικείο σώμα έχει διαχρονικά προβληθεί σε μεγάλο βαθμό και στην τέχνη και στα ΜΜΕ, σε αντίθεση με την προσωπικότητα των γυναικών που άλλοτε ήταν «αόρατες», άλλοτε προβάλλονταν με έναν εξευτελιστικό τρόπο και άλλοτε αποτελούσαν «μειοψηφία» στους επαγγελματικούς τους χώρους. Θα κλείσω όμως με την αισιόδοξη τοποθέτηση της κ. Μηλιώνη «Το φύλο, το δίκαιο και η τέχνη σήμερα την εποχή της αναζήτησης νέων αξιών αποτελούν μία πολλά υποσχόμενη συνάντηση με θετικούς οιωνούς για το μέλλον», έχοντας πίστη στη νέα γενιά που μπορεί να κάνει τη διαφορά και με οδηγό το δίκαιο και την τέχνη να περάσει σημαντικά μηνύματα.

Συνοψίζοντας, η κοινωνία μας δεν πρέπει να μείνει στάσιμη αλλά να εξελιχθεί δίνοντας μεγαλύτερη βαρύτητα στην ισότητα των φύλων. Το μήνυμα του παρόντος άρθρου είναι ότι η σύγχρονη γυναίκα έχει τη δύναμη να διεκδικήσει τη θέση που πραγματικά της αξίζει σε όλους τους τομείς της ζωής και δράσης της και το δίκαιο, η τέχνη αλλά και τα ΜΜΕ οφείλουν να αποτυπώσουν με τρόπο ολοκληρωμένο την εικόνα της σύγχρονης, δυναμικής γυναίκας που αγωνίζεται για να κάνει πράξη την ισότητα και για να υλοποιήσει στόχους και όνειρα που κανείς, πλέον, δεν μπορεί να της στερήσει.

Φωτογραφία ανάρτησης: Glossy life by mini_malist@flickr.

The following two tabs change content below.
Η Αγγελική Καρδαρά είναι Δρ Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ Παν/μίου Αθηνών – Φιλόλογος. Εργάζεται ως εκπαιδευτικός και είναι Τακτική Επιστημονική Συνεργάτιδα του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος (ΚΕ.Μ.Ε.). Παράλληλα, οργανώνει σεμιναριακά μαθήματα και δίνει διαλέξεις στο αντικείμενο της εξειδίκευσής της «Έγκλημα και Media». Συνεργάστηκε με το Πανεπιστήμιο Αθηνών στο πλαίσιο των elearning προγραμμάτων, έχοντας αναλάβει τη συγγραφή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων: «ΜΜΕ και Εγκληματικότητα: το έγκλημα ως είδηση και ως μήνυμα» & «Αστυνομικό και Δικαστικό Ρεπορτάζ», με Ακαδημαϊκό Υπεύθυνο τον Καθηγητή Εγκληματολογίας κ.Γιάννη Πανούση. Δίδαξε δημοσιογραφία στο Κολλέγιο Επαγγελματικής Δημοσιογραφίας (CPJ Athens/University of Wolverhampton) στο προπτυχιακό και μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών. Από το 2013 έως το 2016 έδινε διαλέξεις στο Τμήμα ΕΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών, με αντικείμενο «Εγκληματολογία & ΜΜΕ». Ασχολείται με την εγκληματολογική έρευνα, την αρθρογραφία και τη συγγραφή.

Comments

comments

Related Posts

Comments are closed.

Recent Posts