Το κοριτσάκι με τα σπίρτα: ένα παραμύθι ενσυναίσθησης ή τρόμου για παιδιά;

του Δημήτρη Καλαντζή.

To κοριτσάκι με τα σπίρτα είναι ένα λόγιο παραμύθι του Δανού ποιητή και συγγραφέα Χανς Κρίστιαν Άντερσεν που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1845 και επιβιώνει μέχρι τις ημέρες μας λόγω του συγκινησιακού φορτίου της εξαθλίωσης που φέρνει σε αντίθεση με την ευδαιμονία των Χριστουγεννιάτικων γιορτών.

Ουδέποτε αμφισβητήθηκε το ταλέντο του δημιουργού να προκαλέσει τόσο ισχυρά συναισθήματα μέσα από μία σύντομη ιστορία. Εκείνο που πολλές φορές τέθηκε στο επίκεντρο της φιλολογικής κριτικής ήταν οι προθέσεις του Άντερσεν και το αντίκτυπο που έχει το συγκεκριμένο παραμύθι στον υπό διαμόρφωση – άρα ευαίσθητο –  ψυχικό κόσμο των παιδιών. Με άλλα λόγια τίθεται το ερώτημα εάν ο Άντερσεν ήθελε να τους προκαλέσει την «ενσυναίσθηση» για τα φτωχότερα μέλη της κοινωνίας. Εάν ήθελε να τα τρομάξει την εορταστική περίοδο (που συνήθως γίνονται πιο απαιτητικά), ώστε να είναι ικανοποιημένα και μόνο από το γεγονός ότι δεν έχουν έναν απαίσιο γονιό που τα βγάζει στο δρόμο να πουλάνε σπίρτα. Ή μήπως ήθελε, από την πιο τρυφερή ηλικία, να τα συμφιλιώσει με την ιδέα του θανάτου, μέσα από τη συγκεκριμένη «λύση» που δίνει στην «τραγωδία» του κοριτσιού.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ:  Mία παγωμένη παραμονή Πρωτοχρονιάς, ένα φτωχό κοριτσάκι τρέμει ξυπόλυτο, προσπαθώντας να πουλήσει σπίρτα στο δρόμο. Φοβισμένη να πάει στο σπίτι της,  λόγω του ότι ο πατέρας της θα τη χτυπούσε επειδή δεν έφερε χρήματα, κουρνιάζει σε ένα δρομάκι ανάμεσα σε δύο σπίτια και ανάβει ένα ένα τα σπίρτα της για να ζεσταθεί. Στη φλόγα των σπίρτων βλέπει μια σειρά από παρηγορητικά οράματα: μια ζεστή σόμπα, μια γιορτή, μια ευτυχισμένη οικογένεια και ένα χριστουγεννιάτικο δέντρο. Κάθε όραμα εξαφανίζεται μόλις το σπίρτο σβήσει. Στον ουρανό βλέπει ένα αστέρι και θυμάται ότι η γιαγιά της τής είχε πει ότι κάθε φορά που βλέπει ένα αστέρι, κάποιος πηγαίνει στον Παράδεισο. Στη φλόγα του επόμενου σπίρτου βλέπει τη γιαγιά της, το μόνο άτομο που την είχε αντιμετωπίσει με αγάπη και καλοσύνη. Για να κρατήσει το όραμα της γιαγιάς της ζωντανό όσο το δυνατόν περισσότερο, το κορίτσι ανάβει ολόκληρη τη δέσμη των σπίρτων. Όταν σβήσουν κι αυτά, το κορίτσι πεθαίνει και η γιαγιά της, μεταφέρει την ψυχή της στον Παράδεισο. Το επόμενο πρωί, οι περαστικοί βρίσκουν το κοριτσάκι παγωμένο και εκφράζουν οίκτο. Δεν ξέρουν για τα υπέροχα οράματα που είχε δει, ή πόσο ευτυχισμένη είναι με τη γιαγιά της στον παράδεισο…

Χωρίς τους καλλωπισμούς του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν (και τη συνήθως «γλυκιά» εικονογράφηση που συνοδεύει το παραμύθι), η ιστορία είναι απόλυτα τρομακτική. Αν μάλιστα τη συμπτύξουμε ακόμα περισσότερο, θα κάναμε λόγο για «ένα κοριτσάκι που υποφέρει απάνθρωπα και στο τέλος πεθαίνει». Τι όμορφο και καλό μπορεί να βγει από κάτι τέτοιο παρά μόνο λύπη και φόβος;

Στο παραμύθι παρουσιάζονται ως δεδομένα: η παιδική κακοποίηση και εκμετάλλευση παιδιού από γονιό, η παντελής έλλειψη κοινωνικής πρόνοιας και η ανάλγητη – ακόμα και υποκριτική – κοινωνία, που αδιαφορεί για ένα κοριτσάκι όταν ξεπαγιάζει, πουλώντας σπίρτα στην παγωνιά, αλλά την επόμενη ημέρα λυπάται που το βλέπει νεκρό στην άκρη του δρόμου.

Στον αντίποδα όλων αυτών, ο συγγραφέας τοποθετεί τη μεταφυσική Θεία Πρόνοια, που, όχι μόνο θα λυτρώσει το παιδί από τα επίγεια δεινά του, αλλά θα του χαρίσει την παντοτινή ευτυχία στον Παράδεισο της Χριστιανικής πίστης. Μάλιστα για τη μετάβαση του παιδιού στον μεταφυσικό κόσμο (μία μετάβαση που είναι πάρα πολύ δύσκολο να συλλάβει ένα παιδί), ο Άντερσεν χρησιμοποιεί ως «νεκροπομπό» το μοναδικό αγαπημένο πρόσωπο του παιδιού, τη γιαγιά του.          

Στην ανάλυση του παραμυθιού στο ΙΒΒΥ (International Board on Books for Young People), η Τζίνα Καλογήρου και η Σοφία Χατζηδημητρίου – Παράσχου σημειώνουν:

Το «κοριτσάκι με τα σπίρτα» (όπως κάνει συνήθως η χριστουγεννιάτικη λογοτεχνία) εκμεταλλεύεται στο έπακρο την ατμόσφαιρα της πολυτελούς γιορτής και της γενικής ευτυχίας, προκειμένου να αυξήσει την τραγωδία των μοναχικών και διωγμένων ανθρώπων, ιδιαίτερα των παιδιών. Μερικές δυαδικές αντιθέσεις ενορχηστρώνουν την πλοκή, προσθέτοντας ένταση και συναισθηματική δόνηση στην ιστορία του Andersen, διευκολύνοντας τη συναισθηματική επικοινωνία του αναγνώστη με το κείμενο: ο παγωμένος δρόμος απέναντι στη ζεστασιά από το τζάκι. Η αφθονία του χριστουγεννιάτικου τραπεζιού απέναντι στην πείνα και την αθλιότητα του μικρού κοριτσιού. Τα φωτισμένα σπίτια απέναντι στις σκοτεινές σοφίτες στις οποίες ζουν οι «απόκληροι».

Ωστόσο, μέσα στο έντονα χριστιανικό και εσχατολογικό σύμπαν του Andersen, η ελπίδα της μεταφυσικής λύτρωσης είναι πάντα παρούσα. Η «κάθαρση» προκύπτει μέσω της μεταθανάτιας αιτιολόγησης, όταν η ηρωίδα του, σαν τον άγγελο, επιστρέφει στον Ουρανό και ως εκ τούτου υψώνεται πάνω από τη σκληρή και αναξιόπιστη πραγματικότητα, αφήνοντας πίσω τις επίγειες δυσκολίες και τις αφόρητες κοινωνικές αντιξοότητες. Όταν ο ήπιος ήλιος της Πρωτοχρονιάς ανατέλλει, το κοριτσάκι έχει ήδη ξεφύγει προς τον Κήπο της Εδέμ, «όπου δεν κάνει πια κρύο και δεν υπάρχει ούτε πείνα ούτε φόβος».

Η Helga Benediktsdóttir στη μελέτη της «The Impact of Fairy Tales: An Exploration of the Relationships of Parents and Children» περιγράφει την εξέλιξη των συναισθημάτων που δημιουργεί το παραμύθι του Άντερσεν:

Ο συγγραφέας ξεκινά την ιστορία, ζωγραφίζοντας μια απίστευτα ζοφερή εικόνα ενός μικρού κοριτσιού στο κρύο και το σκοτάδι: «Το πιο τρομερό κρύο ήταν. Χιόνιζε και ήταν σχεδόν σκοτάδι. Το τελευταίο βράδυ του έτους. Σε αυτό το κρύο και το σκοτάδι ένα κοριτσάκι χωρίς σκουφί και με γυμνά πόδια περπατούσε στον δρόμο….» Τρία πράγματα που φοβούνται τα παιδιά έχουν επιβληθεί από την αρχή του παραμυθιού: σκοτάδι, κρύο και μόνη/-ος. Η κατάσταση δεν βελτιώνεται στη συνέχεια, καθώς οι αναγνώστες ή ακροατές πληροφορούνται ότι το κοριτσάκι δεν έχει «καταφύγιο», επειδή στο σπίτι την περιμένει ένας πατέρας που θα τη χτυπούσε επειδή δεν πούλησε τα σπίρτα της…

Στα μάτια ενός ενήλικα, δεν υπάρχει μαγεία, μόνο ο θάνατος, το κρύο και οι παρηγορητικές ψευδαισθήσεις του θανάτου ενός παιδιού. Τα οράματα του κοριτσιού για άλλους που απολαμβάνουν το βράδυ με έναν τρόπο που δεν είναι σε θέση εκείνη να κάνει, βαθαίνουν το αίσθημα της εγκατάλειψης και της απελπισίας. Η ψευδαίσθηση της ευτυχίας στον θάνατο δείχνει ανεπαρκής για να αποζημιώσει το κοριτσάκι για τα όσα υπέφερε.

Πώς αντιμετωπίζει ένα παιδί αυτήν την ιστορία; Βρίσκει το τέλος ικανοποιητικό αφού το κοριτσάκι βλέπει ξανά τη γιαγιά του στον θάνατο;

Τα παιδιά πιθανότατα φοβούνται τον θάνατο, καθώς δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν (πόσο μάλλον να συμφιλιωθούν με) την έννοια της «μη ύπαρξης», όπως άλλωστε και πολλοί ενήλικες. Ενδεχομένως θα μπορούσαν να παρηγορηθούν από την ευτυχία που έφερε ο θάνατος σε αυτό το μικρό κορίτσι: «Κανείς (διαβάτης που την έβλεπε νεκρή την επόμενη ημέρα) δεν είχε την παραμικρή υποψία για το τι όμορφα πράγματα είχε δει, κανείς δεν ονειρεύτηκε καν τη λαμπρότητα στην οποία, μαζί με τη γιαγιά της, είχε μπει στις χαρές μιας νέας χρονιάς».

Αλλά, το γεγονός ότι ένα παιδί πρέπει να παγώσει μέχρι θανάτου για να απολαύσει «τα όμορφα και λαμπρά πράγματα» της μεταθανάτιας ζωής παραμένει τρομερό και καταθλιπτικό.

Στη σύγχρονη ζωή οι γονείς αισθάνονται ότι πρέπει να προστατεύουν τα παιδιά τους από καταστάσεις ανασφάλειας και αμφισβήτησης της δεδομένης αγάπης τους.

Σε μία σύγχρονη ανάγνωση του Μικρού Κοριτσιού με τα Σπίρτα θα ήταν πιο χρήσιμο να επικεντρωθεί κάποιος στα γεγονότα που οδήγησαν το κορίτσι σε αυτή την άθλια θέση και τα κοινωνικά προβλήματα που χρειάζονται μεταρρύθμιση. Το παραμύθι μπορεί να είναι «χρήσιμο» ακόμα υπό την οπτική της υπενθύμισης στα παιδιά ότι ο κόσμος μπορεί να είναι ένα σκληρό μέρος, στο οποίο πολλοί αθώοι άνθρωποι αντιμετωπίζονται άδικα και υποφέρουν άδικα. Και αυτό πρέπει να αλλάξει χωρίς απαραίτητα τη μεσολάβηση της Θείας Πρόνοιας…  

Μπορείτε να διαβάστε ακόμα:

The following two tabs change content below.

Δημήτρης Καλαντζής

Γεννήθηκε, μεγάλωσε και ζει στο κέντρο της Αθήνας. Σπούδασε δημοσιογραφία στο «Εργαστήρι» και Ελληνικό Πολιτισμό στο ΕΑΠ. Έχει δουλέψει σε εφημερίδες, ραδιοφωνικούς & τηλεοπτικούς σταθμούς και τώρα διερευνά τους κώδικες του διαδικτύου. Αγαπά τις ανθρώπινες ιστορίες και τις γάτες.

Comments

comments

Related Posts

Comments are closed.

Recent Posts